Een portal over het Jaar van Verzet met historische bronnen,
musea, lesmateriaal en activiteiten in het land.

Februaristaking in de Zaanstreek

Stijfselfabriek de Bijenkorf, Koog aan de Zaan
25 februari 1941 t/m 26 februari 1941

Over het hele land werden steeds meer anti-Joodse maatregelen doorgevoerd en ook in de Zaanstreek kreeg de Joodse bevolking steeds meer te maken met geweld. Amsterdam was lang niet de enige plaats waar de onrust toenam. Toen eind februari 1941 de razzia’s tegen de joodse bevolking van Amsterdam plaatsvonden, als represailles tegen het verdedigen tegen de Duitse politie, was men hier ook getuige van in de Zaanstreek. Sommige Zaankanters zagen de gevangengenomen mannen in vrachtwagens richting Kamp Schoorl weggevoerd worden.

Ook in de Zaanstreek heeft men in reactie hierop grootschalig gestaakt; dinsdag 25 februari om half 12 begon daar de staking. Hoe de eerste stakende werknemers hadden gehoord over de actie in Amsterdam is niet duidelijk. Wel namen mensen die in Amsterdam werkten, bij terugkeer naar de Zaanstreek, pamfletten van de Amsterdamse CPN mee. De leden van de Zaanse CPN kopieerden die. Ook andere pamfletten verspreidden zich, zoals één specifiek gericht “aan de werkende bevolking” van de Zaanstreek. Verder bereikte het nieuws uit Amsterdam telefonisch andere plaatsen.

De stijfselfabriek de Bijenkorf was één van de allereerste fabrieken waar men het werk neerlegde. Zo’n 600 werkers deden mee en verspreidden de oproep tot staking. Zo verspreidde de staking zich van de Bijenkorf naar de oliefabrieken en verder de Zaanstreek in, naar Koog aan de Zaan, Krommenie en Wormer.

Het nieuws bereikte de politie en de bezetter pas een paar uur later. De politie van Zaandam kreeg de waarschuwing te horen dat er in Amsterdam een staking gaande was en dat deze kon overslaan naar andere plaatsen. De staking was echter allang begonnen. Op de ochtend van de volgende dag waren er al veel fabrieken waar de mensen het werk hadden neergelegd.

Uiteindelijk waren het rond de 15.000 mensen in de Zaanstreek die hun werk neerlegden op de 25e en 26e. De staking bleek echter van korte duur. De Duitse Ordnungspolizei greep al snel hardhandig in.
De staking van de Zaankanters had verschillende gevolgen. Zaandam kreeg een boete van een half miljoen gulden en er werden maatregelen ingezet zoals een avondklok. Verder verloren sommige stakers hun werk, werd de burgermeester vervangen en een jonge man genaamd Jan Keijzer, werd gedood tijdens een schietpartij van de Duitse Ordnungspolizei.

De Zaanstreek en Amsterdam waren lang niet de enige plaatsen waar werd gestaakt, ook in Hilversum, Weesp, Haarlem, Utrecht, Velsen en Muiden legde men het werk neer. Zo kwamen er in Hilversum 10.000 mensen bijeen op 26 februari. Maar ook daar werd de staking neergeslagen. Hilversum kreeg een boete van 2,5 miljoen. Gerrit Meerbeek, die daar de staking organiseerde, kreeg de doodstraf, maar overleefde de oorlog omdat zijn straf tot een gevangenisstraf werd omgezet.

 

  • Stakingspamflet Zaanstreek. Beeld: Verzetsmuseum Amsterdam.

  • Foto van een van de stakende bedrijven: interieur koekjesfabriek Verkade, Zaandam. Foto: Verzetsmuseum Amsterdam.

  • Bevel van de Burgemeester van Zaandam naar aanleiding van de Zaanse Februaristaking. Beeld: Verzetsmuseum Amsterdam.

  • Arbeiders van de Seintoestellen Fabriek in Hilversum besloten op 25 februari 1941 massaal te staken ondanks de aanwezigheid van een Duitse wachtpost bij de fabriek. Foto: NIOD.

Vorige | 1 - 4 | Volgende

Bronnen - direct toegang tot archiefmateriaal

Toon meer bronnen

Enkele betrokkenen

Willem Brinkman*1901 - ✝︎1945 )

Willem Brinkman was boekhandelaar in Zaandam. Hij was al vroeg betrokken bij de hulp aan onderduikers, had goede contacten met Frits Slomp en werd de leider van de LO in Noord-Holland. Tevens was hij betrokken bij de Zaanse Februaristaking; met andere boekverkopers deed hij mee aan die staking. Willem en zijn vrouw Aaftje Brinkman-Groot moesten zelf ook onderduiken, toen zij verraden werden voor het verbergen van een joods meisje bij hen thuis. Maar op 19 oktober 1943 werd Brinkman gearresteerd, hij overleed op 20 februari 1945 in Siegburg Siegkries.

Link naar Zaanwiki.nl

George Louis Jambroes*1905 - ✝︎1944 )

George Louis Jambroes was de enige leraar in Zaanstad die meedeed aan de Februaristaking. Het lukte Jambroes om naar Engeland over te varen en hij werd daar agent voor de Special Operations Executive, een Britse sabotage- en spionage-organisatie. Echter toen hij terugkeerde naar Nederland werd hij gearresteerd; hij was verraden door het werk van het Engelandspiel. Hij werd begin september 1944 gefusilleerd in Mauthausen.

Lees meer op Wikipedia

Gerrit Meerbeek

Gerrit Meerbeek was meubelmaker en werkte voor de Fokker-fabriek in Amsterdam. Hij was één van de personen die het nieuws van de staking naar Hilversum bracht. Hij deelde stakingspamfletten uit bij de Nederlandse Seintoestellen Fabriek en wist de medewerkers te overtuigen zich bij de staking aan te sluiten. Meerbeek werd opgepakt en kreeg de doodstraf, die later werd omgezet tot een levenslange gevangenisstraf, en kwam zo in Duitsland terecht. Hij overleefde de oorlog.

Jan Klomp

Jan Klomp besprak met Willem Zwaan de staking in Amsterdam op 25 februari 1941. Beiden werkten voor de stijfselfabriek de Bijenkorf, Klomp als timmerman. In gesprekken met andere collega’s bleken de meesten bereid mee te doen aan de staking; het werd een succes. Door naar andere fabrieken te fietsen wisten ze ook daar arbeiders te overtuigen het werk neer te leggen.