Een portal over het Jaar van Verzet met historische bronnen,
musea, lesmateriaal en activiteiten in het land.

Spoorwegstaking

De Inktpot, Utrecht
17 september 1944 t/m 5 mei 1945

De Spoorwegstaking was de laatste grote staking die plaatsvond voor de bevrijding van Nederland. In tegenstelling tot de andere stakingen die in Nederland zijn uitgevoerd, gebeurde deze niet spontaan. Minister Gerbrandy was de grootste voorstander van het idee. Op 17 september 1944 deed de Nederlandse regering via de radio een oproep om te gaan staken. Zo verspreidde het bericht zich over heel Nederland.

De achterliggende reden voor de Spoorwegstaking was om Operatie Market Garden bij te staan. Operatie Market Garden was een offensief van geallieerde luchtlandingen dat rondom Arnhem, Nijmegen en Eindhoven werd uitgevoerd. Door te gaan staken zouden de treintransporten plat komen te liggen en kon het Duitse leger zich moeilijk bewegen om het offensief tegen te gaan. De staking betekende dat het spoorwegpersoneel de onderduik in moest en daarvoor waren adressen en geld nodig. Dit was niet eenvoudig. Bij de vorige stakingen deed het NS-personeel niet mee, maar tijdens de Spoorwegstaking gingen er uiteindelijk zo’n 30.000 mensen de onderduik in, want ook de familie van de stakers liep soms gevaar. De NS zelf had geen organisatie die deze onderduikers opving. Men verwachtte overigens dat de staking niet heel lang zou duren. Daarnaast was het personeel van de NS over het land verspreid en kon men dus niet dezelfde oplossing overal toepassen.

Het leeuwendeel van het geld werd door het Nationaal Steun Fonds, de financier van het verzet, geregeld. Helaas viel het succes van de staking tegen. De geallieerden verloren de Slag om Arnhem en Noord- en West-Nederland werden niet bevrijd. Ondanks dat het treinverkeer in Nederland plat lag, konden de Duitsers bovendien gebruikmaken van hun eigen treinen en daarmee konden hun troepen alsnog worden ingezet.

Een ander gevolg was dat de bezetter als represaille voor zes weken de voedseldistributie afsneed. Het bezette Nederland leed hier zeer onder, maar het brak de staking niet.
Ook Joodse Nederlanders in Bergen-Belsen en Theresienstadt merkten de gevolgen. Zij kregen voedselpakketten van Groep 2000, maar deze zendingen vanuit Nederland konden niet langer doorgaan vanwege de Spoorwegstaking. Gevangenen in Kamp Mühlberg kregen met een vergelijkbare situatie te maken.

Naast de toename van het aantal onderduikers betekende de staking nog een zware last voor het verzet: men kon niet langer treinen gebruiken om in het land rond te reizen. De Spoorwegstaking duurde tot het einde van de oorlog.

 

  • Spoorwegstation Delft, verlaten en in onbruik sinds de spoorwegstaking. Beeld: NIOD.

  • Affiche tegen de spoorwegstaking. Beeld: NIOD.

  • Plakkaat van de bezetter tegen de spoorwegstaking. Beeld: NIOD.

  • Postvervoer Rotterdam-Amsterdam met paard en wagen, wegens de Spoorwegstaking. Foto: NIOD.

Vorige | 1 - 4 | Volgende

Bronnen - direct toegang tot archiefmateriaal

Collectie foto's (negatieven) afkomstig van de 'F[...]

Collectie foto's (negatieven) afkomstig van de 'Filmdienst der Binnenlandsche Strijdkrachten Gewest 13, District Delft'. Betreft in hoofdzaak de periode kort voor, tijdens en direct na de bevrijding. Spoorwegstation Delft, ...

Lees verder

Staking brengt alléén ellende over uw eigen volk!

Staking brengt alléén ellende over uw eigen volk!...

Lees verder

Artikel voor The Home Service over de spoorwegstaking, een opwekking om behulpzaam te zijn, waarschuwingen om voorzichtig te zijn in de dagelijkse contacten bij het ophalen van geld voor de stakers. Met een begeleiden schrijven van Floor aan Arie met het verzoek het artikel op te nemen. Handgeschreven, drie bladzijden.

Artikel voor The Home Service over de spoorwegstaking, een opwekking om behulpzaam te zijn, waarschuwingen om voorzichtig te zijn in de dagelijkse contacten bij het ophalen van geld voor de ...

Lees verder
Toon meer bronnen

Enkele betrokkenen

Marie Anne Tellegen*1893 - ✝︎1976 )

Marie Anne Tellegen was zeer betrokken in het verzet; zo hielp zij met het vinden van onderduikplekken voor Joodse kinderen en speelde zij een belangrijke rol in het verspreiden van Vrij Nederland in de provincie Utrecht. Vanaf 1944 werd zij lid van het Nationaal Comité van Verzet. Namens hen had ze tevens de rol van lokaal contact met de spoorwegen. Tellegen speelde een grote rol bij het organiseren van de Spoorwegstaking. Zij nam contact op met het Nationaal Steun Fonds en met de lokale LO. Ze coördineerde en organiseerde de financiering en de onderduik en tevens faciliteerde ze de contacten met andere verzetsorganisaties en het spoorwegpersoneel.

Lees meer op Wikipedia

W. R. Emmen Riedel

W.R. Emmen Riedel was betrokken bij de verzetsgroep van Jaap Hamelink. Hamelink werd gearresteerd en gefusilleerd op 18 oktober 1942. Emmen Riedel wist aan de arrestaties te ontsnappen. Vanaf 1943 kwam hij in contact met het Nationaal Comité. Zijn groep begon meer en meer lokaal onder spoorwegpersoneel verzetsgroepen te organiseren. Alhoewel de groep Emmen Riedel buitengesloten werd van de besprekingen tussen het Nationaal Comité, de Ordedienst en de spoorwegdirectie, hebben zij op lokaal niveau mensen in Venlo en Roermond weten te overtuigen om zich aan te sluiten bij de Spoorwegstaking.